ทรงบำเพ็ญพุทธกิจในมคธชนบท
มคธชนบทอยู่ในเขตมัธยมประเทศแห่งชมพูทวีปตอนใต้ มีกรุงราชคฤห์เป็นนครหลวง
มีพระมหากษัตริย์มีราชอิสริยยศเป็นมหาราชหรือราชาธิราชเป็นผู้ทรงอำนาจสิทธิ์ขาดในการ
ปกครอง ในสมัยที่พระบรมศาสดาเสด็จมาประดิษฐานพระพุทธศาสนา ณ กรุงราชคฤห์นั้น
พระเจ้าพิมพิสารมหาราชทรงปกครองมคธชนบทนี้
มคธชนบท มีอาณาเขตโดยอนุมาน ดังนี้
ทิศเหนือ จรดกาสีชนบทและโกศลชนบท
ทิศตะวันออก จรดวัชชีชนบท มีแม่น้ำคงคาเป็นอาณาเขต
ทิศใต้ จรดมหาสมุทรและกลิงคชนบท
ทิศตะวันตก ยังไม่พบหลักฐานทางอนุมาน
กรุงราชคฤห์ ตั้งอยู่ในลุ่มน้ำตะโปทา ห่างจากแม่น้ำคงคาประมาณ ๕ โยชน์ เป็นเมือง
ที่รุ่งเรืองมากในสมัยนั้น

ประทานอุปสัมบทแก่พระมหากัสสปะ
คราวหนึ่ง พระศาสดาเสด็จจาริกโปรดประชาชนในมคธชนบท ประทับอยู่ที่ร่มไทร
มีชื่อว่า พหุปุตตกนิโครธ ระหว่างกรุงราชคฤห์กับเมืองนาลันทาต่อกัน
ครั้งนั้น ปิปผลิมาณพ กัสสปโคตร มีความเบื่อหน่ายในการครองเรือน ละฆราวาส
ถือเพศเป็นบรรพชิตออกบวชอุทิศพระอรหันต์ในโลก เห็นพระศาสดาประทับนั่งอยู่ที่ใต้ร่มไทรนั้น
มีความเลื่อมใสจึงเข้าไปเฝ้า รับเอาพระองค์เป็นพระศาสดาของตน พระพุทธองค์ ทรงรับเป็น
ภิกษุในพระธรรมวินัยด้วยประทานโอวาท ๓ ข้อว่า
๑. กัสสปะ ท่านพึงศึกษาว่า เราจักเข้าไปตั้งความละอายและความเกรงไว้ใน
ภิกษุ ทั้งที่เป็นผู้เฒ่า ทั้งที่เป็นผู้ใหญ่ ทั้งที่เป็นปานกลาง เป็นอย่างแรงกล้า

พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมนั้น
๓. เราจักไม่ละสติที่ไปในกาย คือพิจารณาร่างกายเป็นอารมณ์
การอุปสมบทของพระมหากัสสปะด้วยรับโอวาท ๓ ข้อนี้ จัดเป็นเอหิภิกขุอุปสัมปทา
นับตั้งแต่วันอุปสมบทมา ๘ วัน พระมหากัสสปะก็ได้สำเร็จพระอรหันต์ ในโอวาทนี้ พระศาสดา
ตรัสเรียกปิปผลิว่ากัสสปะตามโคตรของท่าน ท่านปิปผลิรูปนี้เมื่อเข้ามาอยู่ในพระธรรมวินัยนี้แล้ว
ภิกษุสหธรรมิกนิยมเรียกท่านวา่ พระมหากัสสปะ เพื่อใหแ้ ตกตา่ งไปจากพระกัสสปะอื่น ๆ เชน่
พระกุมารกัสสปะ เป็นต้น
มหาจาตุรงคสันนิบาต
ครั้นพระศาสดาเสด็จประทับอยู่ ณ เวฬุวันมหาวิหาร ในกรุงราชคฤห์ ได้มีการประชุม
ใหญ่แห่งพระสาวกคราวหนึ่ง เรียกการประชุมคราวนั้นว่า จาตุรงคสันนิบาต แปลว่า การ
ประชุมมีองค์ ๔ คือ
๑. พระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์ ๑,๒๕๐ รูป มาประชุมกัน
๒. พระสาวกเหล่านั้น ล้วนเป็นเอหิภิกขุ คือผู้ได้รับอุปสมบทที่พระศาสดาประทาน
ด้วยพระองค์เอง
๓. พระสาวกเหล่านั้น ต่างมากันเองโดยมิได้นัดหมายกันมาก่อน
๔. วันนั้นเป็นวันเพ็ญพระจันทร์เต็มดวง พระบรมศาสดาทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์
ในท่ามกลางพระสาวกเหล่านั้น
ใจความโอวาทปาติโมกข์ (โอวาทปาฏิโมกข์ ก็ใช้)
พระคาถาที่ ๑ แสดงว่า ขันติ ความอดทน เป็นตบะอย่างยอด ท่านผู้รู้กล่าวนิพพาน
ว่าเป็นยอด บรรพชิตผู้เบียดเบียนสัตว์อื่น ไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ
พระคาถาที่ ๒ แสดงว่า การละบาปทั้งปวง การทำกุศลให้บริบูรณ์ การทำจิตใจของตน
ให้ผ่องใส เป็นศาสนธรรมคำสอนของท่านผู้รู้ทั้งหลาย
พระคาถาที่ ๓ กับอีกกึ่ง ทรงแสดงว่า ความไม่พูดว่าร้ายกัน ความไม่ประหัตประหาร
กัน ความสำรวมในปาติโมกข์ ความรู้จักประมาณในอาหาร ความเสพที่นอนที่นั่งอันสงัด ความ
ประกอบในทางจิตอย่างสูง เป็นคำสอนของท่านผู้รู้ทั้งหลาย
มหาสันนิบาตนี้ได้มีขึ้นในวันมาฆปุรณมีดิถีเพ็ญแห่งเดือนมาฆมาส เวลาบ่าย ซึ่งตรง
กับวันทำพิธีศิวาราตรีของพวกพราหมณ์ นับเป็นการประชุมใหญ่ในพระศาสนานี้ได้เกิดมีขึ้น

เพียงครั้งเดียว นับเป็นพระเกียรติของพระบรมศาสดา เพราะเป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นอย่างน่า อัศจรรย์อย่างยิ่ง

ที่มา : หนังสือหลักสูตรนักธรรมตรี

เมื่อเศรษฐีได้ทราบจากภิกษุเหล่านั้นว่า พระศาสดาทรงอนุญาตเสนาสนะ จึงได้ปลูก
วิหารขึ้น ๖๐ หลัง พระศาสดาทรงแนะให้อุทิศไว้เพื่อภิกษุผู้มาแต่ทิศทั้ง ๔ แล้วจึงทรงอนุโมทนา
วิหารทานนั้น โดยใจความว่า “วิหารนั้นย่อมกำจัดเย็นร้อน กันสัตว์ร้าย สัตว์เลื้อยคลาน
ยุง คุ้มฝนลมและแดด การถวายวิหารแก่สงฆ์เพื่อเป็นที่เร้น เพื่อความสำราญ เพื่อบำเพ็ญ
สมถวิปัสสนา พระพุทธเจ้าทั้งหลายสรรเสริญว่าเลิศ เหตุนั้น บัณฑิตแลเห็นประโยชน์ตน
พึงทำวิหารให้น่าสำราญ แล้วเชิญท่านผู้พหูสูตให้อยู่ และพึงให้ข้าว น้ำ ผ้านุ่งห่ม เสนาสนะ
คือ ที่นอน ที่นั่งแก่ท่าน ด้วยใจเลื่อมใสในท่านว่าเป็นผู้ตรง ท่านพหูสูตเหล่านั้นย่อมแสดง
ธรรม อันเป็นเครื่องบำบัดทุกข์แก่เขา เขาผู้รู้ธรรมแล้ว จักเป็นผู้หาอาสวะมิได้ ปรินิพพาน
ในโลก” พระศาสดาทรงอนุโมทนาวิหารทานของราชคหกเศรษฐีแล้วจึงเสด็จกลับ

ทรงแสดงวิธีทำปุพพเปตพลี
พวกพราหมณ์มีธรรมเนียมเซ่นและทำทักษิณาอุทิศบุรพบิดาของเขา เรียกว่า “ศราทธะ”
เนื่องในการเผาศพบ้าง ในวันครบรอบวันตายของบุรพบิดาบ้าง บุรพบิดาของเขา มี ๓ ชั้น คือ
บิดา ปู่ ทวด ผู้อันจะพึงเซ่นด้วยก้อนข้าวเรียกว่า “สปิณฑ” แปลว่า ผู้ร่วมก้อนข้าว (ข้าวบิณฑ์)
บุรพบิดาที่พ้นจากทวดขึ้นไปก็ดี ญาติผู้ไม่ได้สืบสายตรงก็ดี เป็นผู้จะพึงได้รับน้ำ ที่กรวดเรียก
“สมาโนทก” แปลว่า ผู้ร่วมน้ำ การกรวดน้ำนั้น เขาลงไปในแม่น้ำ เอามือกอบน้ำ

ขึ้นปล่อยให้ค่อยๆ รั่วลง นึกอุทิศถึงผู้ตายไปพลางว่า ขอให้น้ำระงับความกระหายของท่านเหล่านั้น
ข้าวบิณฑ์ของพราหมณ์นั้น เมื่อเขาทำพิธีเซ่นแล้ว จะโยนให้ทานสัตว์ เช่น กาบ้าง สัตว์เลี้ยงบ้าง
นกกาเขาถือว่าเป็นนกผี เมื่อให้อาหารกินแล้วจะไม่รังควานบุรพบิดาของเขา การทำ
ทักษิณาที่เรียกว่าศราทธะนั้น จะมีพิธีเชิญพราหมณ์มาเลี้ยงเสร็จแล้วแจกไทยธรรมที่เป็นผ้านุ่ง
ผ้าห่ม เพราะพวกพราหมณ์เขาถือว่าเพื่อไม่ให้บุรพบิดาของเขาหิวกระหายและเปลือยกาย
ธรรมเนียมนี้เนื่องมาถึงคนไทย การทำข้าวบิณฑ์คือเอาข้าวกรอกในกรวยใบตองคว่ำ
ลงบนภาชนะมีพานเป็นต้น มีกับข้าวของกิน ๒ – ๓ อย่าง ประดับด้วยดอกไม้สดหรือ
ด้วยเครื่องสักการะ ซึ่งจะทำกันในวันเทศกาล คือ ในวันสารท ในวันตรุษ ในวันสงกรานต์
การกรวดน้ำ ก็ยังคงทำกันอยู่ในเวลาพระสงฆ์อนุโมทนา โดยใช้ภาชนะ เช่น แก้วน้ำ ใส่น้ำแล้ว
เอาไปเทลงที่ดินหรือกรวดลงดิน ขณะกรวดก็นึกอุทิศส่วนบุญส่วนกุศลไปให้ญาติตามคติทาง
พระพุทธศาสนา
พระเจ้าพิมพิสาร ภายหลังแต่ทรงนับถือพระพุทธศาสนาแล้วก็ทรงอนุโลมตาม
ธรรมเนียมพราหมณ์ คือ เลี้ยงพระและถวายไทยธรรมแก่พระภิกษุสงฆ์แทนทำแก่พราหมณ์
(เดิมเคยทำแก่พราหม์) พระศาสดาทรงอนุโมทนาในการทำทักษิณา แต่ขยายให้กว้างขวางจาก
บุรพบิดา ๓ ชั้น โดยที่สุดเป็นเพียงมิตรสหายก็ควรทำอุทิศไปให้ ทักษิณาอุทิศคนตายทั่วไป
อย่างนี้เรียกว่า ทักษิณานุปทาน แปลว่า การตามเพิ่มให้ทักษิณาบ้าง เรียกว่า มตกทาน
แปลว่า การอุทิศผู้ตายบ้าง ส่วนทักษิณาอุทิศเฉพาะบุรพบิดา เรียกว่า ปุพพเปตพลี

ที่มา : หนังสือหลักสูตรนักธรรมตรี

ในมัธยมชนบท (ถิ่นเจริญ) ให้ประชุมภิกษุตั้งแต่ ๑๐ รูป ขึ้นไป
ในปัจจันตชนบท (ถิ่นกันดาร) ที่หาภิกษุยาก ให้ประชุมภิกษุอย่างน้อย ๕ รูป ให้ภิกษุ
รูปหนึ่งสวดญัตติให้สงฆ์ทราบครั้งหนึ่งก่อน แล้วประกาศรับรองการอุปสมบทของผู้นั้น ๓ ครั้ง

ถ้าไม่มีภิกษุใดคัดค้านผู้นั้นชื่อว่าเป็นภิกษุ ถ้าถูกคัดค้านแม้แต่เสียงเดียว การอุปสมบทก็ไม่
สมบูรณ์ ผู้อุปสมบทต้องมีภิกษุเป็นผู้รับรอง เรียกว่า อุปัชฌายะ
ข้อที่ทรงอนุญาตให้สงฆ์อุปสมบทกุลบุตรนี้ ย่อมแสดงให้เห็นว่าทรงยกให้สงฆ์เป็น
ใหญ่ในกิจที่สำคัญ แม้แต่พระองค์เองตั้งแต่ทรงมอบอำนาจแก่สงฆ์แล้ว ก็ไม่ทรงประทาน
เอหิภิกขุอุปสัมปทาแก่ภิกษุใดเลย และในสังฆกรรมอื่น ๆ ก็ทรงมอบอำนาจให้สงฆ์ทำเหมือนกัน
โดยแยกเป็นกรรม ๔ ประเภท (ตามจำนวนสงฆ์ที่ประชุมกัน) ดังนี้
๑. จตุวรรค คือ สังฆกรรมที่มีภิกษุเข้าประชุมเป็นสงฆ์ ๔ รูป ใช้สำหรับสังฆกรรม
ทั่วไป เว้นไว้แต่สังฆกรรมบางอย่าง
๒. ปัญจวรรค คือ สังฆกรรมที่มีภิกษุเข้าประชุมเป็นสงฆ์ ๕ รูป สำหรับให้อุปสมบท
ในปัจจันตชนบท และปวารณา
๓. ทสวรรค คือ สังฆกรรมที่มีภิกษุเข้าประชุมเป็นสงฆ์ ๑๐ รูป สำหรับให้อุปสมบท
ในมัชฌิมชนบท
๔. วีสติวรรค คือ สังฆกรรมที่มีภิกษุเข้าประชุมเป็นสงฆ์ ๒๐ รูป สำหรับสวดระงับ
อาบัติสังฆาทิเสส เรียกว่า สวดอัพภาน
โปรดสิงคาลมาณพ
เช้าวันหนึ่ง พระศาสดาเสด็จเข้าสู่พระนครราชคฤห์เพื่อทรงรับบิณฑบาต ได้ทอด
พระเนตรเห็นมาณพผู้หนึ่ง ชื่อว่า สิงคาละ มีผ้านุ่งผ้าห่มเปียกชุมด้วยน้ำ มีผมเปียก ยกมือไหว้
ทิศทั้งหลายอยู่ จึงตรัสถามได้ความว่า สิงคาละมาณพไหว้ทิศทั้ง ๖ ตามคำสอนของบิดา
พระพุทธองค์จึงทรงแสดงวิธีไหว้ทิศทั้ง ๖ ตามหลักในทางพระพุทธศาสนา ดังนี้
ปุรัตถิมทิศ คือ ทิศเบื้องหน้า ได้แก่ บิดามารดา
ทักขิณทิศ คือ ทิศเบื้องขวา ได้แก่ อาจารย์
ปัจฉิมทิศ คือ ทิศเบื้องหลัง ได้แก่ บุตร ภรรยา
อุตตรทิศ คือ ทิศเบื้องซ้าย ได้แก่ มิตร สหาย
เหฏฐิมทิศ คือ ทิศเบื้องล่าง ได้แก่ บ่าว และลูกจ้าง
อุปริมทิศ คือ ทิศเบื้องบน ได้แก่ สมณพราหมณ์
และทรงแสดงกิจที่ควรทำในเบื้องต้นของการไหว้ทิศ คือ ผู้ไหว้ทิศ ควรเว้นจากกรรมกิเลส ๔
จากอคติ ๔ และอบายมุข ๖ ดังมีรายละเอียดดังนี้
กรรมกิเลส การงานอันเศร้าหมอง ๔ อย่าง คือ

๑. การล้างผลาญชีวิต

๒. การลักขโมย

๓. การประพฤติผิดในกาม

๔. การพูดปด
อคติ ความลำเอียง ๔ อย่าง คือ
๑. ลำเอียงเพราะรัก
๒. ลำเพียงเพราะชัง
๓. ลำเอียงเพราะกลัว
๔. ลำเอียงเพราะเขลา
อบายมุข ทางแห่งความฉิบหาย ๖ อย่าง คือ
๑. ดื่มสุราเมรัย
๒. เที่ยวกลางคืน
๓. เพลิดเพลินในการดูการเล่น
๔. เล่นการพนัน
๕. เกียจคร้านไม่ทำงาน
๖. คบคนชั่วเป็นมิตร
ต่อจากนั้น จึงทรงแสดงการไหว้ทิศ ๖ อย่างถูกวิธี คือ การปฏิบัติหน้าที่ให้ถูกต้อง
เหมาะสมกับฐานะของตน
พระศาสดาทรงแสดงพระธรรมเทศนาแก่สิงคาลมาณพ โดยทรงเปลี่ยนการไหว้ทิศ
จากลัทธิเดิม ซึ่งสิงคาลมาณพได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้วเกิดศรัทธาเลื่อมใส สรรเสริญ
พระธรรมเทศนานั้นแล้วแสดงตนเป็นอุบาสก ถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เป็นสรณะ
ตลอดชีวิตตั้งแต่นั้นมา

ที่มา : หนังสือหลักสูตรนักธรรมตรี

อนุโมทนาด้วยคาถาว่า “ยสฺมึ ปเทเส กปฺเปติ วาสํ ปณฺฑิตชาติโย” เป็นต้น ความว่า
“กุลบุตรผู้มีชาติแห่งบัณฑิตสำเร็จการอยู่ในประเทศที่ใด พึงนิมนต์พรหมจารีผู้มีศีล สำรวมดี
ให้ฉัน ณ ที่นั้น แล้วอุทิศทักษิณาเพื่อเทวดาผู้สิงสถิตย์ ณ ที่นั้น เทวดาทั้งหลายนั้น
อันกุลบุตรบูชาแล้ว ย่อมบูชาตอบ อันกุลบุตรนั้นนับถือแล้ว ย่อมนับถือตอบ แต่นั้น
ย่อมอนุเคราะห์กุลบุตรนั้นด้วยเมตตาดุจมารดาอนุเคราะห์บุตร กุลบุตรนั้นอันเทวดา
อนุเคราะห์แล้วย่อมเห็นผลเจริญ ทุกเมื่อ”
ด้วยคาถานี้ แสดงว่าพระองค์ทรงแนะนำวิธีทำเทวตาพลี ด้วยบริจาคทานแล้ว
อุทิศส่วนกุศลไปถึง ไม่ทรงสนับสนุนการสังเวยด้วยการแสดงวิธีทำเทวตาพลีอย่างนี้ พึงเห็นว่า
ไม่ได้ทรงเปลี่ยนความเห็นการสังเวยเทวดาอย่างเดิม เพียงแต่ทรงเปลี่ยนวิธีทำให้สำเร็จ
ประโยชน์ดีขึ้นกว่า ทรงแสดงวิธีทำเทวตาพลี ทรงผ่อนผันอนุโลมตามกาลเทศะ

ที่มา : หนังสือหลักสูตรนักธรรมตรี